In de jaren zestig keek ik als kind gebiologeerd naar de televisieserie The Undersea World of Jacques Cousteau. Hij was de uitvinder van SCUBA, de duikfles met ademautomaat, en maakte daarmee onderwateronderzoek én filmen mogelijk. Cousteau filmde over de hele wereld koraalriffen. Zijn films maakten diepe indruk op mij en vormden de belangrijkste reden om biologie te gaan studeren. In 1982 werd mijn droom werkelijkheid. Samen met tien medestudenten reisde ik naar Malindi in Kenia. Een eenvoudig vissersdorp met een beginnende toeristenindustrie. Langs de enige geasfalteerde weg stonden acht luxe hotels. Wij huurden een koloniaal huis aan het strand met een veranda die uitkeek over de Indische Oceaan. Daar zag ik hoe toeristen in glasbodembootjes over de ‘coral gardens’ werden gevaren.
In het Malindi Marine National Park, waar visserij toen al verboden was, beleefde ik dagelijks mijn Cousteau-moment: met een duikfles op mijn rug en een ademautomaat in de mond achterover het water in rollen. Hoewel het zeewater een temperatuur had van 29 graden Celsius, zorgde mijn duikpak ervoor dat ik het niet koud kreeg. In gewichtsloze toestand zweefde ik ‘live’ in de film van Cousteau. De kleuren van het koraal en de talrijke gekleurde vissen zorgden voor een overweldigende belevenis.
Uit mijn studie biologie wist ik hoe dit ecosysteem werkte: algen leven in de koraalpoliepen en produceren via fotosynthese voedsel, dat ze delen met de koraaldiertjes. In ruil daarvoor krijgen de algen bescherming. Die samenwerking zorgt voor de uitbundige kleuren en de enorme biodiversiteit van het rif.
Een half jaar lang brachten wij al duikend het koraalrif in kaart, waarbij het ons opviel dat het rif er niet overal zo mooi uitzag als in de films van Cousteau. Sommige koralen waren wit. Wij noemden dat toen ‘pale tissue’. Later gaven wetenschappers dit verschijnsel de naam ‘coral bleaching’. Bij te hoge temperaturen van het zeewater stoten koraaldiertjes de algen uit; het koraal verbleekt. Als de stress lang aanhoudt, verhongeren de koraaldiertjes en sterven ze.
Ik schrok van het onlangs verschenen Global Tipping Points Report. Daarin las ik dat koraalriffen wereldwijd een kantelpunt hebben bereikt: meer dan tachtig procent is verbleekt! De belangrijkste oorzaak voor het instorten van dit meest diverse ecosysteem ter wereld is de mondiale temperatuurstijging. Sinds mijn koraalonderzoek ben ik niet meer in Malindi geweest. Maar het bericht over het kantelpunt maakte mij nieuwsgierig naar de huidige staat van het koraalrif in Malindi. Hoe ziet dat er nu uit? Varen er nog glasbodembootjes over de ‘coral gardens’?
Het Malindi Marine National Park vertoonde in 1982 overeenkomsten met de filmbeelden van Jacques Cousteau. Een tamelijk ongerept koraalrif met een koraalbedekking van gemiddeld 70 procent. De onderzoeksrapporten die ik nu lees laten een alarmerend beeld zien. In een rapport uit 2015 valt te lezen dat tijdens de wereldwijde koraalverbleking van 1997-1998 de koraalbedekking bij Malindi afnam van 35-45 procent naar 10-20 procent. Zeer recent schrijven onderzoekers over een “catastrophic marine heatwave” voor de kust van Kenia. In 2024 is de gemiddelde zeetemperatuur gestegen naar 32 graden Celsius, waardoor veel koralen zijn verbleekt. Het rif in Malindi bevat nog maar amper gezond koraal: op de tweeëntwintig onderzochte locaties is de gemiddelde gezonde koraalbedekking nog maar acht procent. Na het lezen van deze rapporten kom ik tot de conclusie dat het kantelpunt in Malindi ver is overschreden. In nog geen 50 jaar tijd is het koraalrif vrijwel volledig afgestorven.
Toch komen er meer toeristen dan ooit naar Kenia. Het aantal bezoekers is gegroeid van 370.000 in 1982 naar meer dan twee miljoen in 2024. De website Booking.com meldt maar liefst 182 accommodaties voor Malindi. De organisatie van de toeristische beurs Essence of Africa 2025 verkondigde in het Diamonds Beach Resort dat het toerisme op het punt staat een enorme sprong voorwaarts te maken. Malindi wordt aangeprezen om zijn pittoreske stranden en levendige koraalriffen: “Malindi provides a unique glimpse of coast and marine tourism in Africa. Glasbodembootjes varen nog steeds: “Visitors can take glass-bottom boat rides across turquoise waters, snorkel above coral gardens or watch dolphins leap in the surf”.
Shifting baseline syndroom
Ik verbaas mij over de tegengestelde ‘tipping points’. Terwijl het rif sterft, groeit het toerisme en blijven de bootjes varen.
Dit is het shifting baseline syndroom: het verschijnsel dat elke generatie de toestand van de natuur in haar eigen tijd als normaal beschouwt. Wat ooit rijk en uitbundig was, wordt vergeten. Wat resteert, geldt als referentie. Een toerist die vandaag over het rif van Malindi vaart, ziet misschien nog acht procent levend koraal en denkt: wat prachtig. Hij heeft geen idee hoe het koraalrif er nog bij lag in 1982. Zonder historisch besef lijkt er niets mis.
Als we de onderwaterwereld uit de films van Cousteau nog ergens ‘live’ willen ervaren, is ingrijpen dringend nodig. In plaats daarvan lijken we de strijd tegen klimaatverandering te vergokken. Hoe wrang is het dat het huis waar ik in Malindi woonde, inmiddels is verbouwd tot een casino.
Establishing the Current Cover and Abundance of Coral in Malindi Marine National Park (2015)
A Citizen Science Approach for Documenting Mass Coral Bleaching in the Western Indian Ocean (2025)